ഫീലിയോക്വി (Filioque)

*ഫീലിയോക്വി* (Filioque) എന്നത് "പുത്രനിൽ നിന്നും കൂടെ" എന്നർത്ഥമുള്ള ഒരു ലാറ്റിൻ പ്രയോഗമാണ്. നിഖ്യാ-കുസ്തന്തീനോപ്പൊലീസ് വിശ്വാസപ്രമാണത്തിൽ പരിശുദ്ധാത്മാവിന്റെ പുറപ്പാടിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ സഭ ചേർത്ത ഒരു അധികപദമാണിത്. എ.ഡി 381-ൽ നടന്ന ഒന്നാം കുസ്തന്തീനോപ്പൊലീസ് സൂനഹദോസ് വളരെ വ്യക്തതയോടും അധികാരത്തോടും കൂടി പ്രഖ്യാപിച്ച വിശ്വാസപ്രമാണം ഇപ്രകാരമായിരുന്നു:

*"പിതാവിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന... ജീവദാതാവായ പരിശുദ്ധാത്മാവിൽ ഞങ്ങൾ വിശ്വസിക്കുന്നു."*

ഈ വാക്കുകൾ കേവലം യാദൃശ്ചികമായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടവയല്ല. നമ്മുടെ കർത്താവായ യേശു മിശിഹായുടെ തന്നെ നേരിട്ടുള്ള സാക്ഷ്യത്തിന്മേലാണ് ഇത് അടിസ്ഥാനപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. വിശുദ്ധ സുവിശേഷത്തിൽ കർത്താവ് ഇപ്രകാരം അരുളിച്ചെയ്തു: *"പിതാവിന്റെ അടുക്കൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന സത്യത്തിന്റെ ആത്മാവ്"* (യോഹന്നാൻ 15:26). വിശ്വാസപ്രമാണത്തിലെ ഗ്രീക്ക് ദൈവശാസ്ത്ര സൂത്രവാക്യം — **ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον** — പരിശുദ്ധ ത്രിത്വത്തിന്റെ ഏക കാരണവും ഉത്ഭവ ഉറവിടവുമായിരിക്കുന്ന (ἀρχή) പിതാവിൽ നിന്നുള്ള പരിശുദ്ധാത്മാവിന്റെ നിത്യമായ പുറപ്പാടിനെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഇത് കേവലം ഒരാരാധനാക്രമ പ്രാർത്ഥനയല്ല, മറിച്ച് ഓർത്തഡോക്സ് തൃത്വ ദൈവശാസ്ത്രത്തിന്റെ ആണിക്കല്ലായ "പിതാവിന്റെ ഏകകാരണത്വത്തെ" (Monarchy of the Father) സംരക്ഷിക്കുന്ന കൃത്യമായ വിശ്വാസ പ്രഖ്യാപനമാണ്.

സുറിയാനി ഓർത്തഡോക്സ് സഭയുടെ ആരാധനാ പാരമ്പര്യത്തിൽ, ഇതേ ഭാഗം ഇപ്രകാരം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു:

ܘܰܒܪܽܘܚܳാ ܕܩܽܘܕܫܳാ، ܡܳܪܝܳܐ ܘܰܡܚܰܝܢܳാ ܕܡܶܢ ܐܰܒܳാ ܢܳܦܶܩ

*"ജീവദാതാവും കർത്താവുമായ, പിതാവിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന പരിശുദ്ധാത്മാവിലും ഞങ്ങൾ വിശ്വസിക്കുന്നു."*

സുറിയാനിയിലെ **ܢܳܦܶܩ** (നാഫെഖ്) — "പുറപ്പെടുന്നു" അല്ലെങ്കിൽ "വരുന്നു" — എന്ന ക്രിയ ഗ്രീക്ക് മൂലരൂപത്തിലെ *ἐκπορεύεται* എന്ന വാക്കിന് കൃത്യമായി തുല്യമാണ്. സുറിയാനി ഓർത്തഡോക്സ് ആരാധനാക്രമത്തിൽ "പുത്രനിൽ നിന്നും കൂടെ" എന്നതിനോട് സമാനമായ യാതൊരു പദവും ഇവിടെ ചേർത്തിട്ടില്ല എന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഇത് ഒരു വിട്ടുപോകലല്ല, മറിച്ച് സുവിശേഷ സത്യവും സഭയുടെ സൂനഹദോസുകൾ നിശ്ചയിച്ചതുമായ കാര്യങ്ങൾ വിശ്വസ്തതയോടെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നതാണ്.

വിശ്വാസപ്രമാണത്തിലെ ഈ മാറ്റം ഉണ്ടായത് ക്രിസ്തീയ ലോകത്തിന്റെ പൊതുവായ ഒരു എക്യുമെനിക്കൽ സൂനഹദോസിലൂടെയല്ല, മറിച്ച് പാശ്ചാത്യ ദേശത്തെ ഒരു പ്രാദേശിക സിനഡിലൂടെയാണ്. എ.ഡി 589-ൽ സ്പെയിനിൽ നടന്ന മൂന്നാം ടൊളീഡോ സൂനഹദോസിലാണ് *ഫീലിയോക്വി* ആദ്യമായി വിശ്വാസപ്രമാണത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടത്. അന്ന് അവിടെ ശക്തമായിരുന്ന ആര്യൻ പാഷണ്ഡതയെ നേരിടാനുള്ള ഒരു മാർഗ്ഗമായാണ് ഇത് തുടക്കത്തിൽ കണ്ടിരുന്നത്. ഈ പ്രാദേശിക ഉത്ഭവത്തിൽ നിന്ന്, ഫ്രാങ്ക് ഭരണകാലത്തെ രാഷ്ട്രീയ-മതപരമായ സ്വാധീനഫലമായി ഈ മാറ്റം പടിഞ്ഞാറൻ ദേശങ്ങളിൽ ക്രമേണ വ്യാപിച്ചു.

പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തോടെ, "പിതാവിൽ നിന്നും പുത്രനിൽ നിന്നും പുറപ്പെടുന്ന" (qui ex Patre Filioque procedit) എന്ന രൂപം റോം ഔദ്യോഗികമായി സ്വീകരിക്കുകയും ലാറ്റിൻ വിശ്വാസപ്രമാണത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കുകയും ചെയ്തു. സുറിയാനി ഓർത്തഡോക്സ് സഭയുടെ മാതൃസിംഹാസനമായ അന്ത്യോക്യയുൾപ്പെടെയുള്ള കിഴക്കൻ പാത്രിയർക്കീസുകൾ ഈ കൂട്ടിച്ചേർക്കലിനെ തള്ളിക്കളഞ്ഞു. ഇത് ദൈവശാസ്ത്രപരമായി തെറ്റായതും സഭയുടെ കാനോനുകൾക്ക് വിരുദ്ധവുമാണെന്ന് സഭ അസന്ദിഗ്ദ്ധമായി പ്രഖ്യാപിച്ചു.

ഫീലിയോക്വി വിവാദത്തിന്റെ കാതൽ ഗൗരവമേറിയ ഒരു ദൈവശാസ്ത്ര ചോദ്യമാണ്: പരിശുദ്ധ ത്രിത്വത്തിൽ പരിശുദ്ധാത്മാവിന്റെ നിത്യമായ ഉത്ഭവസ്ഥാനം ഏതാണ്? ഗ്രീക്ക്-സുറിയാനി പിതാക്കന്മാരുടെ സാക്ഷ്യത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന ഓർത്തഡോക്സ് ദൈവശാസ്ത്രം പിതാവ് മാത്രമാണ് ത്രിത്വത്തിലെ ഏക കാരണവും (ἀρχή) ഉറവിടവും എന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നു. പുത്രനും പരിശുദ്ധാത്മാവും പിതാവിൽ നിന്നാണ് തങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം കണ്ടെത്തുന്നത് — പുത്രൻ നിത്യമായ ജനനത്തിലൂടെയും (eternal generation), പരിശുദ്ധാത്മാവ് നിത്യമായ പുറപ്പാടിലൂടെയും (eternal procession). ഈ അധ്യാപനം പിതാവിന്റെ പരമാധികാരത്തെയും തൃത്വത്തിലെ മൂന്ന് ആളുകളുടെ വ്യക്തിപരമായ വ്യതിരിക്തതയെയും സംരക്ഷിക്കുന്നു.

കാപ്പദോക്യൻ പിതാക്കന്മാരും (വിശുദ്ധ ബാസിലിയോസ്, വിശുദ്ധ ഗ്രിഗോറിയോസ് നസിയാൻസൻ, വിശുദ്ധ ഗ്രിഗോറിയോസ് നിസ്സൻ) അലക്സാണ്ട്രിയയിലെ വിശുദ്ധ കുറീലോസും ഈ പാരമ്പര്യമാണ് ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചത്. പരിശുദ്ധാത്മാവിന്റെ നിത്യമായ *പുറപ്പാട്* പിതാവിൽ നിന്നും, ലോകരക്ഷാ ചരിത്രത്തിലെ (economy of salvation) പരിശുദ്ധാത്മാവിന്റെ *അയയ്ക്കപ്പെടൽ* പുത്രൻ മുഖാന്തരവും ആണെന്ന് അവർ വേർതിരിച്ചു പഠിപ്പിച്ചു. പുത്രൻ പരിശുദ്ധാത്മാവിന്റെ ഉത്ഭവത്തിന്റെ രണ്ടാമതൊരു ഉറവിടമല്ല; മറിച്ച് പരിശുദ്ധാത്മാവ് സഭയിലേക്ക് വെളിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നതും നൽകപ്പെടുന്നതും കർത്താവായ പുത്രൻ മുഖാന്തരമാണ്.

നേരെമറിച്ച്, ഹിപ്പോയിലെ വിശുദ്ധ അഗസ്റ്റിന്റെ (എ.ഡി 354–430) ചിന്തകളാൽ രൂപപ്പെട്ട പാശ്ചാത്യ പാരമ്പര്യം, പരിശുദ്ധാത്മാവിനെ പിതാവും പുത്രനും തമ്മിലുള്ള സ്നേഹത്തിന്റെ ബന്ധമായി കണ്ടു. ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിന്നാണ് പരിശുദ്ധാത്മാവ് പിതാവിൽ നിന്നും പുത്രനിൽ നിന്നും ഒരു ഏകതത്ത്വമായി (one principle) പുറപ്പെടുന്നു എന്ന ചിന്ത വരുന്നത്. ഇങ്ങനെയുള്ള ഒരു മാറ്റം വേദപുസ്തകത്തിനോ സഭയുടെ പൊതുവായ തീരുമാനങ്ങൾക്കോ ചേർന്നതല്ലെന്ന ഉറച്ച നിലപാടാണ് കിഴക്കൻ സഭകൾ സ്വീകരിച്ചത്.

സുറിയാനി ഓർത്തഡോക്സ് സഭ വലിയ അധികാരത്തോടെ സ്മരിക്കുകയും എഫേസൂസ് സൂനഹദോസിൽ സഭയെ നയിക്കുകയും ചെയ്ത അലക്സാണ്ട്രിയയിലെ വിശുദ്ധ കുറീലോസ് (എ.ഡി 376–444), പരിശുദ്ധാത്മാവ് പിതാവിനോടും പുത്രനോടും എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് കൃത്യമായി വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൈവശാസ്ത്രപ്രകാരം:

പരിശുദ്ധാത്മാവ് അതിന്റെ ഏക കാരണമായ പിതാവിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്നു. എങ്കിലും പരിശുദ്ധാത്മാവ് പുത്രന് അന്യനല്ല — അവിടുന്ന് പുത്രന്റേതാണ്, പുത്രനിൽ വസിക്കുന്നു, പുത്രൻ മുഖാന്തരം സൃഷ്ടികൾക്ക് നൽകപ്പെടുന്നു. ഈ വേർതിരിവ് വളരെ പ്രധാനമാണ്: **ഉത്ഭവം പിതാവിൽ നിന്ന്; വെളിപ്പെടുത്തലവും ദാനവും പുത്രൻ മുഖാന്തരം.**

ഈ കല്പന — *പിതാവിൽ നിന്ന്, പുത്രൻ മുഖാന്തരം* — എന്നത് മാർത്തോമ്മാ ശ്ലീഹായുടെ സിംഹാസനത്തിലിരിക്കുന്ന സഭാപിതാക്കന്മാരുടെ ഔദ്യോഗിക നിലപാടാണ്. ഇത് പിതാവിന്റെ ഏകകാരണത്വത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും അതേസമയം പുത്രൻ മുഖാന്തരമുള്ള ആത്മാവിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. യോഹന്നാൻ 16:7-ലെ ("ഞാൻ നിങ്ങൾക്ക് പാരാക്ലീറ്റയെ അയച്ചു തരും") കർത്താവിന്റെ വചനങ്ങളെ ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് നാം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

സുറിയാനി പാരമ്പര്യത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ദൈവശാസ്ത്രജ്ഞനായ വിശുദ്ധ മോർ അപ്രേം (എ.ഡി 306–373), പരിശുദ്ധാത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള സത്യങ്ങൾ ലളിതമായ സുറിയാനി പദങ്ങളിലൂടെയും കാവ്യാത്മകമായ ബിംബങ്ങളിലൂടെയുമാണ് അവതരിപ്പിച്ചത്. ഗ്രീക്ക് ചിന്താപദ്ധതികൾക്ക് മുൻപേ രൂപപ്പെട്ട അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗീതങ്ങൾ സുറിയാനി ദൈവശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഹൃദയമാണ്.

മോർ അപ്രേം പിതാവിനെ എല്ലാറ്റിന്റെയും ഉറവിടമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. പരിശുദ്ധാത്മാവ് പിതാവിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുകയും പുത്രനിൽ വസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗീതങ്ങളിലെ ആവർത്തിച്ചുള്ള സന്ദേശം. കർത്താവിന്റെ മാമോദീസാ വേളയിൽ പരിശുദ്ധാത്മാവ് പ്രാവിന്റെ രൂപത്തിൽ ഇറങ്ങിവന്ന് കർത്താവിൻമേൽ വസിച്ചു എന്ന സുവിശേഷ വിവരണം (മത്തായി 3:16) ഈ വിശ്വാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്. സുറിയാനി ആരാധനാക്രമം പരിശുദ്ധാത്മാവിനെ **ܡܰܚܝܳܢܳܐ** (മഹയാനോ) — ജീവദാതാവ് എന്ന് വിളിക്കുന്നു.

തന്റെ ഒരു കൃതിയിലും പരിശുദ്ധാത്മാവ് പുത്രനിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്നു എന്ന് മോർ അപ്രേം പഠിപ്പിച്ചുട്ടില്ല. പിതാവിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച്, പുത്രൻ മുഖാന്തരം പരിശുദ്ധാത്മാവിൽ പൂർത്തിയാകുന്ന രക്ഷാകര പദ്ധതിയാണ് അദ്ദേഹം വിഭാവനം ചെയ്തത്. ഈ സുറിയാനി തൃത്വ ദൈവശാസ്ത്ര വ്യാകരണം നിഖ്യാ വിശ്വാസപ്രമാണത്തിന് പൂർണ്ണമായും അനുയോജ്യവും ഫീലിയോക്വി കൂട്ടിച്ചേർക്കലിന് വിരുദ്ധവുമാണ്.

എ.ഡി 1054-ൽ ക്രൈസ്തവ ലോകം കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറുമായി പിളർന്നപ്പോൾ ഫീലിയോക്വി വിവാദം പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു കാരണമായിരുന്നു. സുറിയാനി ഓർത്തഡോക്സ് സഭയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, ഈ ദൈവശാസ്ത്ര തർക്കം കേവലം പദങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ളതല്ല, മറിച്ച് സഭാപരമായ കൂട്ടായ്മയുടെ തലം കൂടിയുള്ളതാണ്. ഒരു എക്യുമെനിക്കൽ സൂനഹദോസിലൂടെ ലോകമെമ്പാടുമുള്ള സഭ അംഗീകരിച്ച വിശ്വാസപ്രമാണത്തിൽ മാറ്റം വരുത്താൻ ഏതെങ്കിലും ഒരു പ്രാദേശിക സഭയ്ക്ക് അവകാശമില്ല എന്നതായിരുന്നു ഓർത്തഡോക്സ് നിലപാട്. സൂനഹദോസ് നിശ്ചയിച്ച കാര്യങ്ങൾ മാറ്റാൻ മറ്റൊരു സൂനഹദോസിനേ സാധിക്കൂ എന്ന കാനോനിക തത്വം ഇവിടെ ലംഘിക്കപ്പെട്ടു.

ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പുരാതനമായ സഭകളിലൊന്നായ അന്ത്യോക്യൻ സുറിയാനി ഓർത്തഡോക്സ് സഭ, അപ്പസ്തോലന്മാരും പിതാക്കന്മാരും നൽകിയ വിശ്വാസം യാതൊരു മാറ്റവും കൂടാതെ ഇന്നും ഏറ്റുപറയുന്നു:

പരിശുദ്ധാത്മാവ് പിതാവിൽ നിന്ന് മാത്രമാണ് പുറപ്പെടുന്നത്. അവിടുന്ന് പുത്രന്റെ ആത്മാവാണ്, പുത്രൻ മുഖാന്തരം നൽകപ്പെടുന്നവനാണ് — എന്നാൽ പുത്രൻ പരിശുദ്ധാത്മാവിന്റെ ഉത്ഭവത്തിന് കാരണക്കാരനല്ല. പിതാവ് മാത്രമാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും ഉറവിടം (ʿIthō d-Kulhon). സുറിയാനി ഓർത്തഡോക്സ് സഭയുടെ ആരാധനകളിൽ നാം ഇന്നും വിശ്വസ്തതയോടെ ചൊല്ലുന്നു:

ܘܰܒܪܽܘܚܳാ ܕܩܽܘܕܫܳാ، ܡܳܪܝܳܐ ܘܰܡܚܰܝܢܳܐ ܕܡܶܢ ܐܰܒܳܐ ܢܳܦܶܩ

*"ജീവദാതാവും കർത്താവുമായ, പിതാവിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന പരിശുദ്ധാത്മാവിലും ഞങ്ങൾ വിശ്വസിക്കുന്നു."*

നൂറ്റാണ്ടുകളായുള്ള പീഡനങ്ങളിലും പ്രതിസന്ധികളിലും അന്ത്യോക്യൻ സഭ ഈ വിശ്വാസം മുറുകെ പിടിക്കുന്നു. ഇത് അപ്പസ്തോലിക വിശ്വാസത്തിന്റെ മാറ്റമില്ലാത്ത ശബ്ദമാണ്.